Przewlekłe bóle brzucha, wzdę­cia czy zmęcze­nie częs­to zrzu­camy na stres albo „wrażli­wy żołądek”. Tym­cza­sem u częś­ci osób stoi za nimi choro­ba autoim­muno­log­icz­na – celi­akia. Właś­ci­wie dobrane bada­nia pozwala­ją nie tylko potwierdz­ić rozpoz­nanie, ale też uniknąć niepotrzeb­nej diety bez glutenu i jej konsekwencji.

Czym jest badanie na celiakię i na czym polega?

Badanie na celi­ak­ię to zwyk­le zestaw testów: sero­log­icznych, gene­ty­cznych oraz histopa­to­log­icznych. Pod­stawą są bada­nia z krwi: prze­ci­w­ci­ała prze­ciw trans­g­lu­t­a­m­i­nazie tkankowej (anty-TG2 IgA), prze­ci­w­ci­ała prze­ciw endomy­si­um mięśni gład­kich (EMA IgA) oraz prze­ci­w­ci­ała prze­ciw deami­d­owanym pep­ty­dom gli­a­dyny (DGP IgG/IgA). Równocześnie oznacza się całkowite IgA, aby wykryć ewen­tu­al­ny niedobór tej klasy immunoglob­u­lin, który może zafałs­zować wyniki.

Przy wyso­kich mianach prze­ci­w­ci­ał, zwłaszcza anty-TG2 i EMA, lekarz rozważa biop­sję jeli­ta cienkiego pod­czas gas­troskopii. Oce­na wycinków (m.in. wg skali Mar­sha) pozwala zobaczyć zanik kosmków jeli­towych typowy dla celi­akii. Bada­nia gene­ty­czne HLA-DQ2/DQ8 nie potwierdza­ją choro­by, ale ich brak prak­ty­cznie ją wyk­lucza – przy dodat­nim wyniku mówią raczej o podat­noś­ci, a nie o pewnym rozpoznaniu.

Kiedy warto wykonać badanie na celiakię u dorosłych?

U dorosłych badanie na celi­ak­ię zale­ca się przy przewlekłych biegunkach, niewy­jaśnionej utra­cie masy ciała, niedokr­wis­toś­ci z niedoboru żelaza czy nawraca­ją­cych wzdę­ci­ach. Wskazaniem są także osteope­nia lub osteo­poroza wys­tępu­jące przed­w­cześnie, nawraca­jące afty w jamie ust­nej czy pod­wyżs­zone pró­by wątrobowe bez jas­nej przy­czyny. Bada­nia powin­ny rozważyć również oso­by z inny­mi choroba­mi autoim­muno­log­iczny­mi, np. cukrzy­cą typu 1 czy choroba­mi tarczycy.

Istotne jest, aby przed pobraniem krwi nie prze­chodz­ić na dietę bezg­lutenową – może to doprowadz­ić do fałszy­wie ujem­nych wyników. W prak­tyce, dodat­nie prze­ci­w­ci­ała przy utrzy­manym spoży­ciu glutenu i typowych dolegli­woś­ci­ach są sil­ną przesłanką do skierowa­nia na gas­troskopię i dal­szą ocenę.

Badanie na celiakię u dzieci – kiedy zgłosić się do lekarza?

U dzieci pode­jrze­nie celi­akii pojaw­ia się najczęś­ciej między 6. miesiącem a 2. rok­iem życia, po wprowadze­niu glutenu do diety, ale choro­ba może ujawnić się w każdym wieku. Do pedi­atry trze­ba zgłosić się, gdy maluch ma przewlekłe biegun­ki, słabo przy­biera na wadze, brzuszek jest wzdę­ty, a kończyny szczupłe. U starszych dzieci zwraca­ją uwagę m.in. nis­ki wzrost w porów­na­niu z rówieśnika­mi, zmęcze­nie, bóle brzucha i głowy.

W tej grupie również wykonu­je się badanie na celi­ak­ię z krwi (prze­ci­w­ci­ała, IgA całkowite, ewen­tu­al­nie gene­ty­ka), a przy wyso­kich mianach i typowym obra­zie klin­icznym cza­sem moż­na rozpoz­nać chorobę nawet bez biop­sji, zgod­nie ze spec­jal­isty­czny­mi wyty­czny­mi. Decyzję o takim postępowa­niu zawsze pode­j­mu­je gas­troen­terolog dziecięcy.

Najczęstsze objawy, po których zleca się badanie na celiakię

Celi­akia nie zawsze daje „książkowe” biegun­ki i chud­nię­cie, dlat­ego obraz choro­by bywa mylą­cy. Do najczęst­szych objawów jeli­towych należą: przewlekłe biegun­ki lub zaparcia, wzdę­cia, bóle brzucha, nud­noś­ci oraz uczu­cie pełnoś­ci po małych posiłkach. Częs­to chorzy skarżą się także na zmęcze­nie, sen­ność, bóle głowy oraz obniżony nastrój.

Poza dolegli­woś­ci­a­mi ze strony prze­wodu pokar­mowego lekarze zwraca­ją uwagę na objawy „niety­powe”: upor­czy­wą niedokr­wis­tość oporną na suple­men­tację żelaza, częste zła­ma­nia, afty w jamie ust­nej, prob­le­my skórne (np. opryszczkowate zapale­nie skóry) czy niepłod­ność. Właśnie taki mieszany obraz dolegli­woś­ci najczęś­ciej skła­nia lekarza rodzin­nego lub gas­troen­terolo­ga do zlece­nia badań sero­log­icznych w kierunku celiakii.

FAQ

• Czy przed badaniem na celiakię trzeba być na czczo?

  Do pod­sta­wowych badań prze­ci­w­ci­ał nie ma zwyk­le bezwzględ­nego wymogu bycia na czc­zo, ale wielu lab­o­ra­toriów tak zale­ca, aby wyni­ki innych para­metrów krwi były wiary­godne. Najważniejsze jest, by przed badaniem nie odstaw­iać glutenu – dieta bezg­lutenowa może obniżyć poziom prze­ci­w­ci­ał i zafałs­zować rezul­tat. W razie wąt­pli­woś­ci warto sprawdz­ić instrukcję konkret­nego laboratorium.

• Czy mogę przejść na dietę bezglutenową przed potwierdzeniem celiakii?

  Nie jest to zale­cane, ponieważ obniża wiary­god­ność badań sero­log­icznych i utrud­nia inter­pre­tację biop­sji jeli­ta. Jeśli gluten został już odstaw­iony, lekarz może zapro­ponować tzw. próbę prowokacji gluten­em przed diag­nos­tyką, co bywa uciążli­we. Dlat­ego najlepiej wykon­ać pełną diag­nos­tykę zan­im wprowadzi się dietę eliminacyjną.

• Czy prawidłowe przeciwciała wykluczają celiakię?

  U więk­szoś­ci osób ujemne prze­ci­w­ci­ała, przy praw­idłowym poziomie IgA całkowitego, prze­maw­ia­ją prze­ciw akty­wnej celi­akii. Ist­nieją jed­nak rzad­kie postaci seronegaty­wne, dlat­ego przy bard­zo nasilonych objawach i typowym obra­zie jeli­ta w bada­ni­ach obra­zowych gas­troskopia z biop­sją nadal może być potrzeb­na. Ostate­czną decyzję co do dal­szej diag­nos­ty­ki pode­j­mu­je specjalista.

• Po jakim czasie od rozpoczęcia diety bezglutenowej widać poprawę?

  U wielu pac­jen­tów pier­wsza poprawa dolegli­woś­ci jeli­towych pojaw­ia się już po kilku tygod­ni­ach diety. Peł­na regen­er­ac­ja kosmków jeli­towych może jed­nak trwać wiele miesię­cy, a cza­sem nawet 1–2 lata, zwłaszcza u dorosłych z dłu­go nierozpoz­naną chorobą. Kon­trolne bada­nia krwi i, w wybranych przy­pad­kach, ponow­na biop­s­ja poma­ga­ją ocenić, czy lecze­nie jest skuteczne.

• Czy celiakia może przebiegać bez objawów ze strony jelit?

  Tak, ist­nieje tzw. postać skąpoob­ja­wowa lub niema, w której domin­u­ją np. zmęcze­nie, niedokr­wis­tość, osteo­poroza czy prob­le­my der­ma­to­log­iczne. W takich sytu­ac­jach rozpoz­nanie częs­to pada dopiero po wyko­na­niu badań z powodu innych schorzeń współist­nieją­cych. Dlat­ego przy niewy­jaśnionych zaburzeni­ach w bada­ni­ach krwi lekarze coraz częś­ciej rozważa­ją diag­nos­tykę w kierunku celiakii.